Tác động của AI đến lĩnh vực pháp luật: Yêu cầu kết nối nghiên cứu liên ngành
Lượt xem: 5Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang đặt ra nhiều vấn đề pháp lý mới, từ bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền sở hữu trí tuệ đến trách nhiệm trong hoạt động xét xử và quản trị doanh nghiệp. Thực tiễn này đòi hỏi sự kết nối giữa nghiên cứu pháp luật, công nghệ và các lĩnh vực ứng dụng nhằm nhận diện rủi ro, hoàn thiện hành lang pháp lý và xác lập vai trò của con người trong kỷ nguyên AI.
AI đặt ra những vấn đề pháp lý vượt ra ngoài khuôn khổ công nghệ
AI, đặc biệt là AI tạo sinh, đang từng bước tham gia vào các hoạt động vốn gắn trực tiếp với quyền, lợi ích và trách nhiệm của con người. Từ hoạt động tư pháp, tài chính – ngân hàng đến quản trị doanh nghiệp và giáo dục, sự hiện diện của công nghệ này khiến nhiều vấn đề pháp lý cần được nhìn nhận lại, trong đó có bảo vệ dữ liệu cá nhân, sở hữu trí tuệ, trách nhiệm bồi thường thiệt hại và kiểm soát rủi ro.
Đây cũng là những vấn đề được đặt ra tại Hội thảo khoa học quốc gia năm 2026 với chủ đề “Trí tuệ nhân tạo (AI) và những tác động đến lĩnh vực pháp luật”, do Khoa Khoa học xã hội và Ngôn ngữ Quốc tế, Trường Đại học Gia Định (GDU) tổ chức ngày 30/10/2026.
Các đại biểu tham dự hội thảo khoa học quốc gia năm 2026 với chủ đề “Trí tuệ nhân tạo (AI) và những tác động đến lĩnh vực pháp luật”, do Khoa Khoa học xã hội và Ngôn ngữ Quốc tế, Trường Đại học Gia Định (GDU) tổ chức ngày 30/10/2026
Hội thảo quy tụ các nhà khoa học, giảng viên, chuyên gia pháp lý, đại diện cơ quan tư pháp, luật sư, doanh nghiệp và những người nghiên cứu về bảo vệ dữ liệu.
Từ kinh nghiệm quốc tế đến thực tiễn Việt Nam, tại hội thảo, các đại biểu tập trung phân tích nhiều vấn đề như phân loại mức độ rủi ro của AI trong hoạt động pháp lý, thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng, cũng như trách nhiệm pháp lý của nhà phát triển và doanh nghiệp khi ứng dụng công nghệ.
PGS.TS. Phạm Văn Song, Quyền Hiệu trưởng Trường Đại học Gia Định phát biểu
Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS. Phạm Văn Song, Quyền Hiệu trưởng GDU nhận định, AI đang tác động ngày càng rõ nét đến lĩnh vực pháp luật, từ xây dựng và thực thi pháp luật đến hoạt động tố tụng, xét xử, nghiên cứu và đào tạo. Theo ông, vấn đề hiện nay không còn dừng ở việc có ứng dụng AI hay không, mà nằm ở cách thức sử dụng và kiểm soát trách nhiệm trong quá trình ứng dụng.
“Câu hỏi đặt ra không còn là có sử dụng AI hay không, mà là sử dụng AI như thế nào và kiểm soát trách nhiệm ra sao. Trong khi công nghệ phát triển nhanh, hành lang pháp lý vẫn còn những khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện, đặc biệt về phạm vi ứng dụng, trách nhiệm của các bên và cơ chế xử lý khi phát sinh rủi ro”, ông Song chia sẻ thêm.
Tại hội thảo, những vấn đề trên được tiếp cận qua sáu phiên chuyên đề song song, bao gồm: cơ sở lý luận và khung pháp lý chung về AI; AI trong pháp luật dân sự, tài sản và sở hữu trí tuệ; ứng dụng AI trong tài chính – ngân hàng và quản trị doanh nghiệp; chính sách tài khóa, đầu tư và quản lý nhà nước; an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và đạo đức AI; AI trong hoạt động tư pháp, đào tạo luật và đề xuất chính sách.
Các nội dung thảo luận không chỉ xoay quanh việc xây dựng hành lang pháp lý cho công nghệ mới, mà còn đi sâu vào những tình huống ứng dụng cụ thể. Trách nhiệm khi AI gây thiệt hại, quyền tác giả đối với sản phẩm do AI tạo sinh, hành vi lừa đảo công nghệ cao, trách nhiệm của doanh nghiệp trong bảo vệ dữ liệu cá nhân hay tính độc lập của hoạt động xét xử đều là những vấn đề được đặt ra.
Ở lĩnh vực y tế, việc ứng dụng AI trong hoạt động bán lẻ thuốc cũng cho thấy tác động của công nghệ không giới hạn trong các lĩnh vực vốn gắn trực tiếp với công nghệ thông tin. ThS. DS. Nguyễn Công Hậu, giảng viên Khoa Khoa học sức khỏe, GDU đã đưa ra vấn đề “Hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh hoạt động bán lẻ thuốc ứng dụng trí tuệ nhân tạo: tiếp cận từ Luật Dược số 44/2024/QH15”, tập trung vào yêu cầu hoàn thiện quy định pháp luật đối với mô hình hoạt động này.
Một hướng tiếp cận khác thu hút sự quan tâm của hội thảo là việc sử dụng trợ lý ảo trong hoạt động xét xử. Công nghệ có thể hỗ trợ thẩm phán trong quá trình xử lý thông tin, nhưng việc xác định giới hạn hỗ trợ và trách nhiệm của người đưa ra phán quyết vẫn là vấn đề cần được làm rõ.
ThS. DS. Nguyễn Công Hậu, giảng viên Khoa Khoa học sức khỏe, GDU đã đưa ra vấn đề “Hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh hoạt động bán lẻ thuốc ứng dụng trí tuệ nhân tạo: tiếp cận từ Luật Dược số 44/2024/QH15”
Từ những lĩnh vực ứng dụng khác nhau, có thể thấy tác động của AI không nằm riêng trong phạm vi một ngành luật hay một hoạt động chuyên môn. Một giải pháp công nghệ khi được đưa vào thực tiễn có thể đồng thời liên quan đến quyền riêng tư, trách nhiệm doanh nghiệp, an ninh mạng, quản trị công nghệ và các nguyên tắc pháp lý chuyên ngành.
Đây cũng là lý do PGS.TS.LS. Bùi Kim Hiếu, Trưởng Khoa Khoa học xã hội và Ngôn ngữ Quốc tế, GDU, nhấn mạnh sự cần thiết của cách tiếp cận đa chiều khi nghiên cứu tác động của AI.
“Một vấn đề như dữ liệu cá nhân có thể đồng thời liên quan đến quyền riêng tư, trách nhiệm của doanh nghiệp, an ninh mạng và quản trị công nghệ; AI trong xét xử lại đặt ra câu hỏi về trách nhiệm, tính minh bạch và nguyên tắc độc lập của thẩm phán; trong giáo dục luật, sự phổ biến của AI tạo sinh buộc các cơ sở đào tạo phải nhìn lại phương pháp giảng dạy và cách đánh giá kết quả học tập”, PGS.TS.LS. Bùi Kim Hiếu chia sẻ.
PGS.TS.LS Bùi Kim Hiếu (ngoài cùng bên phải) chụp ảnh lưu niệm cùng các diễn giả, khách mời tham dự hội nghị
Xác định vai trò con người trong quá trình ứng dụng AI
Trong hoạt động xét xử, ranh giới giữa công cụ hỗ trợ và chủ thể chịu trách nhiệm càng cần được xác định rõ. Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn liên quan trực tiếp đến chất lượng phán quyết và những nguyên tắc nền tảng của hoạt động tư pháp.
ThS. Thẩm phán Lê Thiết Hùng, Chánh án Tòa án nhân dân khu vực 5, tỉnh Quảng Trị, khi đề cập đến việc sử dụng trợ lý ảo trong hoạt động xét xử đã lưu ý nguy cơ “ô nhiễm thuật ngữ” trong lĩnh vực tư pháp. Theo đó, kết quả do hệ thống AI tạo ra có thể không phản ánh đúng bản chất vụ việc, dẫn đến hiểu sai hoặc nhầm lẫn về nội dung pháp lý.
ThS. Thẩm phán Lê Thiết Hùng – Chánh án Tòa án nhân dân khu vực 5, tỉnh Quảng Trị – trình bày tham luận về việc sử dụng trợ lý ảo cho thẩm phán
Từ thực tiễn này, theo ông Hùng việc sử dụng AI cần được đặt trong giới hạn của một công cụ hỗ trợ. Thẩm phán vẫn là người chịu trách nhiệm cuối cùng, phải kiểm tra, xác minh, đối chiếu và trích dẫn thông tin trước khi đưa ra phán quyết. Công nghệ có thể hỗ trợ quá trình xử lý dữ liệu, nhưng không thể thay thế trách nhiệm nghề nghiệp và vai trò của con người trong hoạt động xét xử.
Yêu cầu đó cũng đặt ra đối với lĩnh vực nghiên cứu, hành nghề pháp luật và đào tạo. Khi AI ngày càng phổ biến, sinh viên luật không chỉ cần nắm vững kiến thức chuyên môn mà còn phải có tư duy phản biện, năng lực số, khả năng kiểm chứng thông tin và nhận diện những rủi ro phát sinh từ việc sử dụng công nghệ.
Nhìn rộng hơn, sự phát triển của AI đang làm thay đổi mối quan hệ giữa công nghệ và pháp luật, GS.TS. Võ Khánh Vinh, Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành Luật, Cố vấn cao cấp tại Trường Đại học Kiểm sát, cho rằng vấn đề không chỉ là xây dựng các quy định pháp luật về AI, mà còn là định hình một trật tự pháp lý mới, trong đó con người, pháp luật và AI cùng tồn tại, tương tác và phát triển.
Một ví dụ về khả năng hỗ trợ của công nghệ được ông chia sẻ là việc sử dụng AI để tổng hợp hơn 47.000 văn bản pháp luật còn hiệu lực ở cả cấp trung ương và địa phương. Khối lượng dữ liệu lớn này cho thấy tiềm năng của AI trong việc hệ thống hóa và khai thác thông tin pháp luật, qua đó hỗ trợ hoạt động nghiên cứu và thực tiễn chuyên môn.
GS.TS. Võ Khánh Vinh (ngồi giữa) tham gia Hội nghị
Tuy nhiên, theo GS.TS. Võ Khánh Vinh, cùng với việc phát triển công nghệ, cần nâng cao năng lực trí tuệ của con người và xác lập những nguyên tắc để công nghệ phục vụ xã hội. Đây là yêu cầu quan trọng trong bối cảnh AI ngày càng tham gia sâu vào các hoạt động có ảnh hưởng đến đời sống con người.
Từ góc độ đó, nghiên cứu về AI và pháp luật không thể chỉ giới hạn trong phạm vi xây dựng quy định hay giải quyết từng tình huống phát sinh. Vấn đề còn nằm ở khả năng kết nối giữa các lĩnh vực chuyên môn, giữa nghiên cứu lý luận và thực tiễn ứng dụng, cũng như giữa đào tạo nguồn nhân lực với những yêu cầu mới của xã hội.
Hội thảo khoa học quốc gia năm 2026 là một trong những hoạt động học thuật của GDU nhằm thúc đẩy nghiên cứu các vấn đề mới tại giao điểm giữa công nghệ, pháp luật và phát triển bền vững.
Trước đó, trường cũng tổ chức và tham gia nhiều hoạt động như hội thảo quốc gia “Chuyển dịch sang Kinh tế tuần hoàn: Hoàn thiện thể chế pháp lý và Mô hình kinh tế đột phá”; hội thảo “AI Transformation: Chuyển đổi AI trong giáo dục đại học”; hội thảo quốc tế STAIS 2026 với chủ đề “Ứng dụng Công nghệ thông minh trong Công nghiệp thế hệ mới, Thành phố thông minh và Phát triển bền vững”.
Các hoạt động này tạo không gian để giảng viên, nhà nghiên cứu và người học tiếp cận những vấn đề liên ngành, kết nối nghiên cứu với thực tiễn và yêu cầu của thị trường lao động trong quá trình chuyển đổi số.
