Ứng dụng AI: Ranh giới giữa đổi mới và kiểm soát rủi ro
Lượt xem: 3AI mở ra khả năng ứng dụng trong nhiều lĩnh vực, từ tài chính – ngân hàng, bán lẻ thuốc đến hoạt động tư pháp. Tuy nhiên, để công nghệ phát huy giá trị trong thực tế, việc ứng dụng cần được xem xét đồng thời với yêu cầu bảo vệ dữ liệu, xác định trách nhiệm và kiểm soát rủi ro.
Đây là một trong những vấn đề được thảo luận tại Hội nghị Khoa học cấp Quốc gia năm 2026 với chủ đề "Trí tuệ nhân tạo (AI) và những tác động đến lĩnh vực pháp luật", do Khoa Khoa học xã hội và Ngôn ngữ Quốc tế, Trường Đại học Gia Định (GDU) phối hợp tổ chức ngày 30/10 tại TP.HCM. Hội nghị quy tụ các chuyên gia, nhà nghiên cứu, đại diện cơ quan tư pháp, luật sư và doanh nghiệp cùng trao đổi về những vấn đề pháp lý phát sinh trong quá trình ứng dụng AI.
Các chuyên gia, nhà khoa học trao đổi về việc ứng dụng AI gắn với yêu cầu kiểm soát rủi ro.
Ứng dụng AI trong những lĩnh vực đòi hỏi trách nhiệm cao
Mở đầu Hội nghị, PGS.TS. Phạm Văn Song – Quyền Hiệu trưởng Trường Đại học Gia Định nhận định AI đang tác động ngày càng sâu rộng đến lĩnh vực pháp luật, từ xây dựng, thực thi pháp luật đến tố tụng, xét xử, nghiên cứu và đào tạo.
"Câu hỏi đặt ra không còn là có sử dụng AI hay không, mà là sử dụng AI như thế nào và kiểm soát trách nhiệm ra sao. Trong khi công nghệ phát triển nhanh, hành lang pháp lý vẫn còn những khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện, đặc biệt về phạm vi ứng dụng, trách nhiệm của các bên và cơ chế xử lý khi phát sinh rủi ro", Phó Giáo sư Song chia sẻ.
Tại phiên toàn thể, các tham luận tập trung vào bảo vệ dữ liệu cá nhân, hoạt động bán lẻ thuốc ứng dụng AI và việc sử dụng trợ lý ảo trong hoạt động xét xử. Đây là những lĩnh vực cho thấy việc ứng dụng công nghệ cần được cân nhắc dựa trên đặc thù chuyên môn và mức độ ảnh hưởng đến quyền lợi của con người.
PGS.TS Phạm Văn Song phát biểu tại hội nghị.
Trong lĩnh vực Dược, tham luận "Hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh hoạt động bán lẻ thuốc ứng dụng trí tuệ nhân tạo: tiếp cận từ Luật Dược số 44/2024/QH15" của ThS. DS. Nguyễn Công Hậu, giảng viên Trường Đại học Gia Định, đề cập đến yêu cầu xem xét các quy định pháp luật khi AI được đưa vào hoạt động bán lẻ thuốc, lĩnh vực liên quan trực tiếp đến sức khỏe người dân.
Ở lĩnh vực tư pháp, tham luận của ThS. Thẩm phán Lê Thiết Hùng - Chánh án Tòa án nhân dân khu vực 5 (tỉnh Quảng Trị), tập trung vào cơ hội, thách thức và giới hạn trách nhiệm pháp lý khi sử dụng trợ lý ảo cho thẩm phán.
Hai trường hợp cho thấy bài toán ứng dụng AI không chỉ nằm ở khả năng xử lý của công nghệ, mà còn ở phạm vi sử dụng và cách kiểm soát trong từng bối cảnh. Với những hoạt động liên quan trực tiếp đến sức khỏe hoặc công lý, việc xác định vai trò của công cụ AI và trách nhiệm của con người là vấn đề cần được xem xét thận trọng.
ThS. Thẩm phán Lê Thiết Hùng – Chánh án Tòa án nhân dân khu vực 5, tỉnh Quảng Trị trình bày tham luận về việc sử dụng trợ lý ảo cho thẩm phán.
Kiểm soát rủi ro từ dữ liệu đến hoạt động kinh doanh
Ngoài các lĩnh vực đặc thù, AI còn đặt ra những vấn đề liên quan đến tài chính – ngân hàng, quản trị doanh nghiệp, sở hữu trí tuệ, an ninh mạng và quản lý nhà nước.
Theo PGS.TS.LS. Bùi Kim Hiếu, Trưởng khoa Khoa học xã hội và Ngôn ngữ Quốc tế, GDU, tác động của AI cần được nhìn nhận từ nhiều góc độ, bởi một vấn đề công nghệ có thể đồng thời liên quan đến nhiều lĩnh vực pháp luật.
"Một vấn đề như dữ liệu cá nhân có thể đồng thời liên quan đến quyền riêng tư, trách nhiệm của doanh nghiệp, an ninh mạng và quản trị công nghệ; AI trong xét xử lại đặt ra câu hỏi về trách nhiệm, tính minh bạch và nguyên tắc độc lập của thẩm phán", ông Hiếu chia sẻ.
PGS.TS.LS. Bùi Kim Hiếu (ngoài cùng bên phải) chụp ảnh lưu niệm cùng các diễn giả khách mời.
Hội nghị tổ chức sáu phiên chuyên đề, tập trung vào khung pháp lý chung về AI; pháp luật dân sự, tài sản và sở hữu trí tuệ; ứng dụng AI trong tài chính - ngân hàng và quản trị doanh nghiệp; chính sách tài khóa, đầu tư và quản lý nhà nước; an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và đạo đức AI; cùng các vấn đề về tư pháp, đào tạo luật và khuyến nghị chính sách.
Các nội dung thảo luận cũng đề cập đến trách nhiệm bồi thường khi hệ thống AI gây thiệt hại, quyền tác giả đối với sản phẩm do AI tạo sinh và trách nhiệm của doanh nghiệp trong quá trình xử lý dữ liệu cá nhân. Những vấn đề này cho thấy việc kiểm soát rủi ro cần gắn với từng hình thức ứng dụng, thay vì chỉ xem xét AI như một công cụ công nghệ chung.
Đổi mới công nghệ cần đi cùng năng lực sử dụng có trách nhiệm
AI đang mở ra nhiều khả năng ứng dụng trong các lĩnh vực, nhưng cũng đặt ra yêu cầu về kiểm soát rủi ro, quản trị công nghệ và hoàn thiện hành lang pháp lý. Tại Hội nghị, các chuyên gia tập trung trao đổi về cách tiếp cận AI không chỉ dưới góc độ công nghệ, mà còn từ khía cạnh pháp luật, trách nhiệm và những tác động đối với đời sống xã hội.
Từ thực tiễn nghiên cứu, GS.TS. Võ Khánh Vinh - Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành Luật cho biết ông đã ứng dụng AI để tổng hợp, thống kê hơn 47.000 văn bản pháp luật còn hiệu lực ở cấp Trung ương và địa phương. Việc khai thác công cụ AI trong hệ thống hóa dữ liệu cho thấy tiềm năng hỗ trợ nghiên cứu pháp luật, nhất là khi khối lượng văn bản ngày càng lớn.
GS.TS. Võ Khánh Vinh tham gia hội nghị với vai trò chủ tọa phiên tham luận chuyên đề.
Theo GS.TS. Võ Khánh Vinh, sự phát triển của AI đang làm thay đổi mối quan hệ giữa công nghệ và pháp luật. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là xây dựng các quy định điều chỉnh AI, mà còn phải từng bước định hình một trật tự pháp lý mới, trong đó con người, pháp luật và trí tuệ nhân tạo cùng tồn tại, tương tác và phát triển. Công nghệ cần được đặt trong những nguyên tắc phù hợp, vừa phát huy giá trị ứng dụng, vừa bảo đảm vai trò chủ thể và trách nhiệm của con người.
Từ các vấn đề được trao đổi tại hội nghị, có thể thấy việc ứng dụng AI đòi hỏi cách tiếp cận đồng thời từ công nghệ, pháp luật và năng lực của người sử dụng. Đổi mới và kiểm soát rủi ro không nhất thiết là hai mục tiêu đối lập; vấn đề là xác định được phạm vi ứng dụng phù hợp, trách nhiệm của các bên và cơ chế bảo vệ quyền lợi trong từng lĩnh vực cụ thể.
